/** * */

Het verloop van de Eerste Wereldoorlog - 1914

Europa 1914 (naar Diercke, Schulatlas, ed. 1917).
Enlarge
Europa 1914 (naar Diercke, Schulatlas, ed. 1917).

In 1914 was het Duitse leger het sterkste van de hele toenmalige wereld. Bij het begin van de Wereldoorlog telde het 87 divisies, een aantal dat in de loop van de oorlog tot ca. 200 zou worden uitgebreid. De uitrusting overtrof die van de andere Europese legers: één Duitse divisie had evenveel gevechtskracht als anderhalve of zelfs twee Russische of Oostenrijks-Hongaarse divisies. En toen deze geweldige krijgsmacht zich op 4 augustus 1914 door de nauwe strook tussen Nederland en Frankrijk (Luxemburg was al op 2 augustus bezet) België binnenwrong, waren er weinigen, die geloofden, dat deze oorlogsmachine kon worden tegengehouden. Ook niet door de 62 Franse, 7 Belgische en 4 Britse divisies die er tegenover stonden.

Het Duitse strijdplan voorzag overeenkomstig het zogenoemde Plan-Schlieffen in een inzet van alle krachten tegen het westen, eventueel met het tijdelijk prijsgeven van Oost-Pruisen (Een Duitse provincie, na WO II verdeeld tussen Polen en de Sovjet-Unie) aan de Russen, om zich daarna in het oosten op de Russische tegenstander te werpen. Maar de Russen waren sneller gemobiliseerd dan verwacht, waardoor de Duitse stafchef, v. Moltke genoodzaakt was het plan aan te passen: de in het Plan-Schlieffen voorziene lange opmars over een breed front waarbij een sterke rechtervleugel die ook door Nederland voerde achter Parijs om een zwenking naar binnen moest maken kostte te veel tijd en werd ingekort terwijl de linkervleugel ten koste van de rechtervleugel werd versterkt en troepen naar de Duits-Russische grens werden verplaatst. Nederland bleef buiten de oorlog, hoewel er in Zuid-Limburg sprake van grensschendingen is geweest. België werd in de periode aug. – okt. 1914 op de zuidwesthoek (het IJzergebied) na veroverd, maar in Noord-Frankrijk leed het 1ste Duitse leger (bevelhebber v. Kluck) tijdens de Slag aan de Marne (5 – 12 sept. 1914) tegen de Fransen een nederlaag, hoewel aan de Aisne werd standgehouden.

De beroemde Parijse taxi hielp mee deze slag te winnen. De zaak scheen hopeloos, tot de Franse generaal Galliéni alle taxi's in Parijs rekwireerde voor het vervoer van soldaten naar het front en door deze snelle aanvoer van reserves gelukte het hem de krijgskansen ten gunste van de geallieerden te doen keren. Een bekend verhaal, maar het schijnt dat de rol van de taxi's meer van symbolische dan van beslissende betekenis is geweest. Wat hiervan ook zij: het Plan-Schlieffen was mislukt; de Duitse oorlogsmachine kwam tot stilstand en de troepen groeven zich in loopgraven in voor een stellingenoorlog, waarbij de posities gedurende vier jaar soms nauwelijks van plaats veranderden. Het halfslachtige opereren van Moltke en het flegma van de Franse chef-staf Joffre redde Frankrijk bij de Marne op het moment, dat het zo goed als verslagen was, de regering al naar Bordeaux was gevlucht en de Duitsers aan de horizon het topje van de Eiffeltoren konden waarnemen. Moltke werd als chef-staf vervangen door v. Falkenhayn. In de Vogezen en de Elzas trokken de Franse legers onder bevel van generaal Pau op tot steden als Thann, Mülhausen (Mulhouse) en in het dal van de Fecht tot Münster (Munster). De twee slagen om Mülhausen vonden plaats in augustus. Het Vogezenfront stabiliseerde zich einde 1914 na felle gevechten rond de oude Frans-Duitse grenzen van 1871.

Parijse taxi's vervoeren Franse soldaten naar het front tijdens de Slag aan de Marne.
Parijse taxi's vervoeren Franse soldaten naar het front tijdens de Slag aan de Marne.

Ondertussen drongen de Russen half augustus 1914 Oost-Pruisen binnen, maar bij Tannenberg (21 – 31 aug. 1914) werden ze, hoewel getalsmatig verre in de meerderheid (485.000 tegen 173.000 man!) door het 8ste Duitse leger onder v. Hindenburg op de vlucht gedreven; de rest werd omsingeld en vernietigd – 125.000 man werden gevangen genomen, waarmee de beslissende stap voor de bevrijding van Oost-Pruisen was gezet: een overwinning die in hoofdzaak berustte op een tactische meesterzet van luitenant-kolonel Max Hoffmann door het grootste gedeelte van het 8ste leger per trein te verplaatsen en alle krachten tegen het 2de Russische leger onder Samsonow te concentreren.

Oostenrijk-Hongarije had op het zuidelijke oostelijk front tegen de Russen minder succes. De Russen bezetten Oost-Galicië – de verliezen van de Oostenrijkers waren enorm, ca. 250.000 doden en gewonden en 100.000 gevangenen op een totaal van 1 miljoen man – en bedreigden de Duitse provincie Silezië met zijn rijkdom aan grondstoffen, doch dit gevaar werd verijdeld door het 9de Duitse leger onder v. Mackensen (Slag bij Lodz, 17 nov.-15 dec. 1914). De Duitsers trokken ook hier weer profijt van hun uitstekende spoorwegnet, wat een optimale beweeglijkheid van de eenheden mogelijk maakte. Ook ongecodeerde Russische radioberichten brachten de Duitsers dikwijls voortijdig op de hoogte van de vijandelijke aanvalsplannen.

De Oostenrijkse aanval op Servië liep op een drama uit. De eerste inval over de rivieren Save en Drina (12-24 aug. 1914) strandde in de Servische bergen. Na een heen en weer golvende strijd die maanden duurde, met aan beide zijden grote verliezen, lukte het de Oostenrijkers ten slotte op 2 dec. 1914 Belgrado te bezetten, maar werden daaruit op 15 dec. weer verdreven en tot de terugtocht gedwongen.

De Duitsers wisten de Turken definitief voor zich te winnen door hun de sterke kruisers Goeben en Breslau te verkopen, waarmee strijd tegen de Russen in de Zwarte Zee kon worden gevoerd. De belangrijkste slag op het Turkse strijdtoneel was het winteroffensief in de maanden november en december van 1914 en januari 1915 in de Kaukasus. Hoewel de Turken een overwicht van 3 : 2 hadden, leden ze in gevechten met de Russische troepen gevoelige verliezen.

Ter zee noteerden de Duitsers in confrontaties met de Engelsen twee nederlagen en één overwinning. In de Slag bij Helgoland verloren de Duitsers 1000 man aan doden, gewonden en krijgsgevangenen. Op de rede van de Chileense havenplaats Coronel vernietigde de Duitse admiraal v. Spee twee grote oorlogsschepen met alle 1600 hens van een Brits eskader om ten slotte zelf met zijn kruisers ten onder te gaan in de Slag bij de Falkland-Eilanden (2000 doden en gewonden).

De Duitse koloniale bezittingen in de zuidwestelijke Stille Oceaan werden al snel door de Japanners en de Engelsen in bezit genomen. De Duitse enclave Tsingtau in China werd ruim een maand manhaftig tegen een 20-voudige overmacht verdedigd, maar moest ten slotte aan de Japanners worden prijsgegeven.

Data 1914

D = Duitsland, Duits, Duitsers, Duitse leger enz.; F = Frankrijk enz.; E = Engeland enz., O = Oostenrijk-Hongarije enz.; R = Rusland enz., S = Servië enz.

Westfront - Duitse opmars 1914: 2 aug. D bezetten Luxemburg ... 3-4 aug. D overschrijden de Belgische grens ... 16 aug. D bezetten Luik ... 19, 20 aug. Belgische nederlagen bij St. Truiden en Tienen, Brussel bezet ... 25 aug. Val van Namen ... 3 aug. F bezetten Markirch en 8 aug. Mülhausen in de Elzas ... 10 aug. D heroveren Mülhausen ... 19-26 aug. 2de Slag bij Mülhausen ... 18 aug. F bezetten Saarburg ... 20-22 aug. Slag in Lotharingen. F terugtocht op Nancy en Épinal ... 22-25 aug. Slag bij Longwy ... 28 aug. D nemen Montmédy in ... 24-29 aug. Slag aan de Maas (Neufchâteau) ... 23-24 aug. 1ste D leger verslaat E bij Mons ... 21 aug. Slag bij Charleroi ... 26 aug. E verliezen Slag bij Le Cateau ... 27 aug. – 4 sept. D aanval op Nancy-Épinal ... 28 aug. D bezetten St. Quentin ... 3 sept. D bezetten Reims ... 5 sept. D overschrijden Marne ... 5-12 sept. Slag aan de Marne ... 12-13 sept. F doorbraakpoging tussen Soissons en Reims ... 25 sept. D veroveren Fort Camp des Romains bij St.-Mihiel ... 9 okt. D veroveren Antwerpen na een beleg van 12 dagen ... 6 okt. E F aanval tussen Arras en Cambrai mislukt ... 12 okt. D bezetten Lille en Gent ... 14 okt. D bezetten Brugge en 15 okt. Ostende ... 17 okt.–30 okt. Slag aan de IJzer ... 30 okt.–18 nov. Slag om Ieper (1914) ... 12 nov. Vruchteloze D doorbraakpogingen bij Langemarck, 16-19 dec. bij Nieuwpoort, 20 dec. bij Bixschoote, 18-21 dec. bij de Loretto-heuvels en bij Soissons, Reims, L'Argonne en Verdun.

Oostelijk front 1914 (tenzij anders vermeld betreft het D, O of D-O acties): 3 aug. D bezetten Kalisj. R overschrijden de grens van Oost-Pruisen ... 17 aug. Gevecht bij Stallupönen ... 19-20 aug. Slag bij Gumbinnen ... 23-31 aug. Slag bij Tannenberg ... 23-25 aug. Slag bij Kraśnik ... 28-30 aug. Slag bij Zamosc-Komarów ... 28 aug. R bezetten Złoczów ... 28-30 aug. 1ste Slag bij Lemberg. R bezetten Lemberg ... 5-15 sept. Slag bij de Mazoerische Meren ... 5-13 sept. 2de Slag bij Lemberg, ontruiming van Oost-Galicië en de Boekowina ... 15 sept. Begin van R belegering van Przemyśl ... 27 sept. R dringen Hongarije binnen ... 28 sept. Begin D-O opmars in Zuid-Polen ... 2 okt. Vruchteloos R offensief bij Augustowo ... 6 okt. Opatow en Kielce bezet ... 7 okt. R bezetten Lyck (13 okt. terugveroverd) ... 11 okt. Przemyśl ontzet ... 9-19 okt. Slag bij Warschau ... 20-26 okt. R doorbraak bij Iwangorod ... 27 okt. Terugtocht O D tot linie Czenstochau-Krakau ... 11 nov. Opnieuw belegering Przemyśl ... 11 nov. Doorbraak 9de D leger bij Włoclawek ... 14-16 nov. Slag bij Kutno ... 17 nov.-15 dec. Slag bij Lodz ... 23 nov. Doorbraak bij Brzeziny ... 29 nov. R bezetten Czernowitz en dringen op tot Karpatenpassen ... 5/6 dec. Lodz ingenomen ... 17 dec. Lowicz ingenomen ... 5-17 dec. Slag bij Limanowa ... Eind dec. dringen R via de Karpatenpassen Hongarije binnen.

Oostenrijkse troepen nemen afscheid.
Oostenrijkse troepen nemen afscheid.

De strijd tegen Servië 1914: 29 juli Beschieting Belgrado ... 12-19 aug. 1ste veldtocht en inval in Servië ... 18 aug. O terugtocht naar de Drina ... 9-15 sept. S offensief richting Syrmië ... 20 sept. Begin O offensief (2de veldtocht) ... 1 nov. Sjabatz bezet ... 15 nov. Valjevo en Obrenovac bezet, 27 nov. Uzice ... 2 dec. Belgrado bezet ... 3 dec. S offensief. Opnieuw terugtocht O tot Save en Drina ... 15 dec. Belgrado ontruimd.

De oorlog in Voor-Azië 1914: 11 aug. Duitse kruisers Goeben en Breslau komen in Konstantinopel aan en worden door Turkije overgenomen ... 31 okt. Deelname Turkije aan de oorlog ... okt.-dec. Wisselende Turkse en R successen in de Kaukasus, vanaf jan. 1915 stellingenoorlog ... 23 nov. E-Indisch expeditiecorps verovert Koeweit vanuit Basra, 9 dec. Korna ... nov. Turkse opmars in Egypte ... 10 nov. Turkije bezet El Arisj en Akaba.

Zeeoorlog 1914: 28 aug. Zeegevecht bij Helgoland ... 22 sept. Britse kruisers Hogue, Cressy en Aboukir door U 9 getorpedeerd ... 3-9 okt. Uitval D Oostzeevloot naar Finse Golf ... 1 nov. Zeeslag bij Coronel ... 2 nov. E verklaart Noordzee tot oorlogsgebied ... 9 nov. De Emden na succesvolle operaties in Indische Oceaan bij Cocos-Eil. vernietigd ... 8 dec. Slag bij de Falkland-Eilanden.

De oorlog in de koloniën 1914: 6 aug. E en F dringen Kameroen en Togo binnen ... 8 aug. Lome bezet ... 15 aug. D bezetten Taweta (Kilimanjaro) ... 26 aug. Capitulatie Togo ... 29 aug. E bezetten Samoa ... 2 sept. Begin Japans-E troepenlandingen bij Tsingtau ... 9 sept. E bezetten Lüderitzbocht ... 11-12 sept. Japanners bezetten Karolinen, Marschall-Eilanden, Marianen en Palau-Eilanden ... 21 sept. Nieuw-Guinea aan E afgestaan ... 26 sept. Nederlaag Zuid-Afrikanen bij Sandfontein ... 27 sept. F nemen Duala in, begin aanvallen op D stellingen laagvlakte Tsingtau ... 7 okt. Japanners bezetten eiland Yap ... 31 okt. Vruchteloze bestorming Tsingtau ... 3-5 nov. E-Indische landingspoging in Tanga ... 7 nov. Tsingtau capituleert.

Hiervóór: Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog
Hierna: Het verloop van de Eerste Wereldoorlog – 1915

Voor kaarten van de frontlinies zie De Eerste Wereldoorlog - fronten.
Een literatuuropgave staat vermeld in het laatste deel van deze cyclus:
Het einde van de Eerste Wereldoorlog.

Personal tools