Forum Eerste Wereldoorlog Forum Index Forum Eerste Wereldoorlog
Hét WO1-forum voor Nederland en Vlaanderen
 
 FAQFAQ   ZoekenZoeken   GebruikerslijstGebruikerslijst   WikiWiki   RegistreerRegistreer 
 ProfielProfiel   Log in om je privé berichten te bekijkenLog in om je privé berichten te bekijken   InloggenInloggen   Actieve TopicsActieve Topics 

David Fromkin: de laatste zomer

 
Plaats nieuw bericht   Plaats Reactie    Forum Eerste Wereldoorlog Forum Index -> Boeken en recensies Actieve Topics
Vorige onderwerp :: Volgende onderwerp  
Auteur Bericht
RJ



Geregistreerd op: 13-4-2006
Berichten: 881
Woonplaats: Goes

BerichtGeplaatst: 14 Jul 2009 17:55    Onderwerp: David Fromkin: de laatste zomer Reageer met quote

David Fromkin
De laatste zomer.
Waarom de wereld in 1914 ten oorlog trok.

Samenvatting
Het begin van Fromkin’s werk is zeer origineel. Hij begint met het schetsen van een situatie uit 1997, toen een Boeing 747 bijna neerstortte. Dit voorval was geheel onverwachts. Er was geen enkele aanleiding en geen enkele waarschuwing gegeven aan de passagiers. Fromkin legt hiermee een link naar de situatie in 1914. Hoewel de gezagsvoerders van Europa wisten van de ontwikkelingen die gaande waren, wisten de passagiers, de gewone mensen, van niets. Ze waren volkomen verrast door de oorlog. Waarom waren ze niet van tevoren gewaarschuwd? De gewone man of vrouw leefde rond 1900 in voorspoed, met een ongekend vooruitgangsgeloof. Er zou meer vrede en welvaart komen. Iedereen waande zich veilig in deze wereld. De bekende schrijver Stefan Zweig noemde deze tijd zelfs de ‘Gouden Eeuw van de Zekerheid.’ De westerse wereld leefde in zorgeloze voorspoed tot juni 1914. Toch werden ze geraakt als door een bliksemslag bij heldere hemel. Of was het geen bliksemslag? Waren er zaken gaande die men toch had kunnen zien aankomen?

Deel 1 Spanningen in Europa
Fromkin begint met het beschrijven van de gespannen situatie in Europa rond 1900. De Europese rijken verschilden sterk in grootte en kracht. Deze scheve verhouding baarde instabiliteit. De leiders waren voortdurend bezig de verschillende rijken tegen elkaar uit te spelen. Dit gebeurde bijvoorbeeld door het sluiten van bondgenootschappen. Ook waren de landen vaak intern verdeeld door klassenstrijden. Daarnaast kwam het nationalisme op. De vlammen van het nationalisme dreigden in Europa zelfs de structuren in de as te leggen die eeuwenlang stand hadden gehouden. Europa was hard op weg een continent van natiestaten te worden. Het meest verbreide gevoel in Europa was waarschijnlijk xenofobie: een afkeer van alles wat buitenlands was. Hoewel nationalisme volgens Mazzini in het 19e eeuwse Europa vrede zou moeten brengen, bracht het oorlog. Ook de wetenschap ontwikkelde zich en zo ontstond de wapenwedloop. Achteraf gezien was de intensieve, versnelde wapenwedloop het opvallendste kenmerk van het vooroorlogse Europese politieke landschap dat in de jaren aan de oorlog voorafging. De Europese oorlogseconomie had een enorme omvang gekregen, maar het bracht geen veiligheid. Fromkin stelt dat de vraag ‘Hoe kon er oorlog uitbreken in zo’n vreedzame wereld?’ maar een retorische vraag is. Een belangrijkere vraag zou moeten zijn ‘hoe staatslieden de oorlog nog langer hadden kunnen vermijden?’

Deel 2 Lopend door mijnenvelden
Bismark zou op het eind van zijn leven gezegd hebben dat ‘op een dag (…) de grote Europese oorlog zou voortkomen uit iets heel doms op de Balkan.’ Hierin heeft hij gelijk gekregen. Oostenrijk-Hongarije was het land dat haar invloed op de Balkan graag zou willen uitbreiden, maar tegelijkertijd interne problemen had. Deze waren onder andere veroorzaakt door het opkomende nationalisme. Ook was men bang voor Rusland, de grote tegenstander van de Dubbelmonarchie op de Balkan. Oostenrijk-Honagrije had een bondgenoot nodig. Deze vond het in Duitsland. Maar Duitsland was ook explosief. Het belangrijke Herverzekeringsverdrag (1887) werd niet verlengd. Dit betekende dat de vriendschap tussen Rusland en Duitsland niet langer formeel was. Ook stond Duitsland niet langer tussen Oostenrijk-Hongarije en Rusland in, als het ging om de Balkan problematiek. Het probleem van Duitsland was dat het steeds zwakker werd in plaats van sterker. Dit kreeg men in 1912 / 1913 goed in de gaten. Daarom vond de chef van de generale staf van Duitsland dat Duitsland zo snel mogelijk een oorlog moest beginnen. Oorlog was niet noodzakelijk om de kracht van Duitsland te laten zien, maar om te voorkomen dat de zwakte van Duitsland zichtbaar werd. Wilhelm II bleef echter steeds voor vrede kiezen.

Deel 3 Afglijdend naar een oorlog
Er waren zoveel veranderingen en ontwikkelingen gaande dat Europa in feite naar de afgrond gleed. Het aanzien van de Europese politiek veranderde aanzienlijk. Groot-Brittannië gaf aan dat het Frankrijk zou steunen. Frankrijk legde vast dat het Rusland zou steunen in een mogelijke oorlog. Duitsland begon steeds meer op de steun van Oostenrijk-Hongarije te vertrouwen en gaf de Dubbelmonarchie steun om te voorkomen dat het Habsburgse Rijk opnieuw geïsoleerd zou komen te liggen. Italië bleek onberekenbaar als bondgenoot voor Duitsland. Op de Balkan was weinig stabiliteit te bespeuren. Servië hunkerde naar expansie en Oostenrijk-Hongarije begon steeds meer te geloven dat het hieraan een einde kon maken door de eerste klap uit te delen. Generaal Moltke zag deze ontwikkelingen met lede ogen aan en concludeerde ‘dat een Europese oorlog vroeg of laat zou uitbreken, waarbij de inzet de strijd tussen Germanendom en Slavendom zou zijn.’ Dat er een aardbeving zou komen wisten de regeringen en staatshoven. Waar of wanneer, dat wisten ze niet.

Deel 4 Moord!
Het incident dat de aanzet was voor het Europese conflict, was de moord op de aartshertog van Oostenrijk-Hongarije. Hij zou de opvolger worden van de stokoude keizer Frans Jozef. Frans Jozef symboliseerde de continuïteit van het verleden en de deugden daarvan. De relatie tussen Frans Jozef en de troonpretendent Frans Ferdinand was niet optimaal. De band tussen de Duitse keizer Wilhelm II en Frans Ferdinand was wel vriendschappelijk. De gang van zaken rond de moord is bekend. Tijdens het bezoek aan de Bosnische hoofdstad Sarajevo werd Frans Ferdinand neergeschoten door Gavrilo Princip die lid was van de Zwarte Hand. Was er sprake van een Russische connectie? Nee. Het zou ten eerste weinig zin hebben gehad en ten tweede is er geen bewijs. De reacties in het buitenland op de moord waren verschillend. Frans Jozef vond het niet onplezierig dat Frans Ferdinand uit de weg was geruimd, het was voor hem een zorg minder; in Oostenrijk-Hongarije had het op weinig mensen een indruk gemaakt; Frankrijk besteedde weinig aandacht aan het incident; Groot-Brittannië zag het als een misdrijf (volgens de pers was het een zorgvuldig voorbereid complot); Duitsland reageerde het heftigst. Wilhelm II besloot direct naar Berlijn terug te keren (hij was op een zeilwedstrijd) om de situatie onder controle te krijgen en de vrede in Europa te bewaren. Kortom, de moord op de opvolger van de Habsburge troon werd in alle hoofdsteden van Europa koel, om niet te zeggen onverschillig ontvangen.

Deel 5 Sprookjes vertellen
Feit blijft dat Oostenrijk-Hongarije Servië ook al voor de moordaanslag wilde vernietigen. De moord gaf Wenen geen aanleiding maar een excuus om tot actie over te gaan. Een excuus dat Europa zou accepteren. Het vormde een rechtvaardiging die Duitsland misschien aan zijn zijde zou brengen en kon voorkomen dat Rusland zich tegen hem zou keren. Duitsland gaf de bekende ‘blanco cheque’. Het zou Oostenrijk-Hongarije in het conflict met Servië onvoorwaardelijk steunen. Waarom deed Duitsland dit? Ten eerste omdat Wilhelm II geloofde dat het niet tot een oorlog zou komen, maar tot een snelle afrekening met Servië. Ten tweede omdat Wilhelm II zich op deze manier min of meer van een bondgenoot verzekerde. Ten derde was de cheque niet geheel blanco. Er waren vele voorwaarden aan verbonden. Al deze zaken waren echter geheim geregeld. Als men de Duitse betrokkenheid op tijd ontdekt had, zou Europa begrepen hebben dat Oostenrijk niet de doelen najoeg die het beweerde na te jagen. Het nam geen wraak op de moord, het gebruikte die moord slechts als een dekmantel om Rusland op de Balkan terug te drijven. De schijn van echte oorlogsdreiging werdt zo lang mogelijk opgehouden. De leiders gingen op vakantie en er scheen rust te zijn. In plaats van direct ten strijde te trekken stelde het Oostenrijkse kabinet voor om een ultimatum op te stellen.

Deel 6 Crisis!
Het ultimatum werd echter zo opgesteld dat het wel afgewezen moest worden. De Beierse diplomaat Hans Schoen stelde dat het volstrekt duidelijk zou zijn dat Servië niet tegemoet kon komen aan al die eisen die onverenigbaar zijn met de waardigheid als soevereine staat. Het gevolg zou dus een oorlog zijn. Het ultimatum werd op 23 juli aan Servië overhandigd en na achtenveertig uur, op 25 juli, werd het antwoord verwacht. De minister van buitenlandse zaken in Rusland, Sergej Sazonov, wist meteen wat er zou gebeuren toen hij van het ultimatum hoorde. “Dat betekent een Europese oorlog”, waren zijn woorden. De Russische ministerraad kwam snel bijeen en kondigde een ‘gedeeltelijke mobilisatie’ af. De Fransen wisten niets van het ultimatum. Oostenrijk-Hongarije had gewacht met het bekend maken van het ultimatum tot de president en de minister van Buitenlandse zaken op de terugweg waren van Rusland naar Frankrijk. De inhoud van de gesprekken is niet bekend. President Poincarés politiek was er vanaf het begin op gericht te verhinderen dat Rusland iets zou doen wat Duitsland kon provoceren. De president was zich er goed van bewust dat Frankrijk in militair opzicht niet bij machte was oorlog te voeren. De Franse ambassadeur Paléogue in Sint-Petersburg bepleitte om zo spoedig mogelijk met de gevechten te beginnen. In dat opzicht leek hij een soort van Moltke. In Engeland was men druk bezig met de Ierse kwestie. Toch werd er een vergadering uitgeschreven nadat bekend was geworden dat Oostenrijk-Hongarije Servië een ultimatum had gesteld. Premier Asquith zei dat Engeland (en daarmee het Europese continent) zich op een afzienbare, denkbare afstand van Armageddon bevond. Daarnaast zei hij dat er voor Engeland geen enkele aanleiding was om meer te zijn dan toeschouwers. Churchill noemde het ultimatum het ‘meest schaamteloze document in zijn soort dat ooit vervaardigd was’. Grey zocht steun bij Duitsland (!) om de deadline te verschuiven. Ook stelde hij een bemiddelingspoging voor, door Engeland, Frankrijk, Duitsland en Italië. Keizer Wilhelm II noemde deze zaken ‘zinloos’. In Servië waren de blikken gericht op de tsaar. Alleen van Rusland werd hulp verwacht. Toch gaf Rusland alleen maar morele ondersteuning. Het ultimatum werd door de Servische regering beantwoord met flink wat mitsen en maren. Nadat het ultimatum was overhandigd door premier Pasic, riep de generale staf in Rusland de ‘Periode van Oorlogsvoorbereiding’ uit. In Frankrijk werden de generaals opgeroepen en de verloven ingetrokken.

Deel 7 Aftellen
In Duitsland werd er gesproken over de volgende stap. Er werd gewalgd over de Oostenrijkse traagheid. De keizer en de politieke leiding kozen voor het handhaven van de bestaande toestand, terwijl de militaire leiders, onder leiding van stafchef Helmuth van Moltke kozen voor een militaire actie tegen Rusland en zijn bondgenoten. Van Moltke wisselde in de laatste week van juli continue van mening. Moest Duitsland direct aanvallen of wachten totdat Rusland provoceerde? Eigenlijk had Oostenrijk-Hongarije Servië in de weken na de moordaanslag direct moeten verpletteren. Dit was de mening van Bethmann Hollweg, de Duitse kanselier. Zijn plannen begonnen te mislukken. Groot-Brittannië dacht aan diplomatieke initiatieven, Rusland overwoog tot actie over te gaan. Wilhelm II moest op 27 juli constateren dat Oostenrijk-Hongarije zijn kans om Servië vreedzaam te vernederen voorbij had laten gaan. Nu was Servië bezig zich schrap te zetten, Engeland mobiliseerde de vloot en Rusland begon de eerste voorbereidende stappen tot oorlog te zetten. De sleutelfiguren van de Duitse en Oostenrijkse regering waren zelfs bang dat Grey met zijn bemiddelingsvoorstel succes zou boeken en daarmee de oorlog zou kunnen voorkomen. Er was angst voor vrede…In Londen werd de beslissing genomen of het zich achter Frankrijk en Rusland zou scharen als er een oorlog uitbrak. Geen enkel verdrag verplichtte Groot-Brittannië ertoe Frankrijk te hulp te schieten. Grey was sterk gericht op het voorkomen van het uitbreken van de oorlog. Het werd Londen wel duidelijk dat Oostenrijk-Hongarije echt oorlog wilde.Op 28 juli ging de discussie over de oorlog voort. Van Moltke zag de oorlog als onvermijdelijk. Duitsland moest nu, in deze zomer van 1914, wel toeslaan. Nu was het moment. In 1916 of in 1917 zou Duitsland wel eens kunnen gaan verliezen. Hij pleitte nadrukkelijk voor een preventieve oorlog. Ze konden op de steun van Oostenrijk-Hongarije rekenen. Hij vatte het samen met de woorden dat Duitsland ‘nooit meer zo goed zou kunnen toeslaan als nu’. Keizer Wilhelm II wilde echter bemiddelen, om de vrede te bewaren. En ook de keizer in Oostenrijk, Frans Jozef, aarzelde over een oorlogsverklaring. Toch verklaarde Oostenrijk op deze 28e juli, precies één maand na de moordaanslag, de oorlog aan Servië. Grey herzag zijn standpunt. Er moesten directe onderhandelingen komen tussen Rusland en Oostenrijk. Dit gaf de beste kans op vrede. De Duitse keizer, in voor vrede, maar gesaboteerd door zijn ondergeschikten, zag in dat de ‘trein in beweging gekomen was’ en ‘niet meer kon worden gestopt’. Op 29 juli was er in Duitsland veel onenigheid. Bethmann probeerde Wenen te weerhouden van een groot offensief. Van Moltke wilde dat Wenen volledig zou mobiliseren. Van Moltke kreeg zijn zin. 30 juli was een dag die veel historici achteraf als fataal zouden schetsen. Wilhelm II verloor zijn moed. Hij wilde dat Oostenrijk-Hongarije zou onderhandelen met Rusland. Rusland zette, ondanks de pogingen van Wilhelm II, de volledige mobilisatie toch door. Belangrijk is te weten dat mobilisatie voor Duitsland oorlog betekende. Voor Rusland betekende mobilisatie niet direct oorlog. Ondertussen stonden de Duitse en Oostenrijkse stafchefs in contact met elkaar en kwamen ze tot de conclusie dat er geen oorlog tegen Rusland mocht worden uitgeroepen. Men moest wachten tot Rusland zou aanvallen. Grey gaf, op persoonlijke titel, aan de Duitse ambassadeur te Londen te kennen dat het Frankrijk en Rusland zou steunen. In Frankrijk probeerde men de gebeurtenissen af te remmen. De Franse legers trokken zich tien kilometer van de Frans-Duitse grens terug. Op 31 juli hoorde Berlijn dat Rusland zowel tegen Duitsland als tegen Oostenrijk aan het mobiliseren was. Frankrijk ontving een ultimatum: het moest zijn bondgenoot Rusland overtuigen om de afgekondigde mobilisatie af te blazen. Ook Rusland ontving een ultimatum: het moest binnen 12 uur stoppen met mobiliseren, anders zou Duitsland ook gaan mobiliseren. In Engeland heerste er nog steeds hoop. In Frankrijk weigerde het kabinet om een algemene mobilisatie af te kondigen. Het kabinet ging op 1 augustus wel akkoord om mobilisatie af te kondigen. Dit mocht echter pas op 2 augustus uitgevoerd worden. Het Russische antwoord op het ultimatum van Duitsland bleef uit. In reactie daarop stemde Wilhelm II toe om de volgende dag te mobiliseren. Het gerucht in Duitsland ging dat Frankrijk en Engeland neutraal zouden blijven. Van Moltke werd wanhopig. Het oorlogsplan zou niet kunnen worden ingezet. Het zou chaos creëren. Toen Wilhelm II echter een telegram ontving uit Engeland, waarin koning George V vermelde dat er nooit sprake was geweest van een aanbod tot neutraliteit van Engeland en Frankrijk, draaide Wilhelm II volledig. Van Moltke kreeg groen licht. In Engeland waarschuwde Grey de Duitse ambassadeur dat een schending van de Belgische neutraliteit Engeland wel eens in een oorlog zou kunnen dwingen. Na een crisisoverleg kwam Churchill tot de conclusie dat hij toch, tegen de wens van het kabinet in, de algemene mobilisatie van de vloot ging afkondigen. In Duitsland geloofde het volk dat de Russen het Duitse grondgebied waren binnengevallen. Het Duitse volk stond achter de oorlog. Op 2 augustus werd duidelijk dat Duitsland de neutraliteit van België wel zou kunnen gaan schenden. Engeland bezon zich op de vraag of het de neutraliteit van België moest verdedigen. Men kwam tot de conclusie dat men dit wel moest doen. De premier gaf het startsein om het leger te mobiliseren. Op 3 augustus werd het ultimatum van Duitsland aan België door koning Albert verworpen. Grey verwierf in het Lagerhuis de steun om als redder van België op te treden. De volgende dag, 4 augustus, zond Grey een telegram naar Duitsland waarin geëist werd dat het ultimatum aan België werd ingetrokken. Er kwam geen antwoord. De Duitse inval in België, die Engeland in de oorlog betrok, veranderde een continentale oorlog in een wereldoorlog.

Deel 8 Het geheim ontsluierd
Tot nu toe was Fromkins werk beschrijvend. In het laatste deel van zijn boek gaat hij de gebeurtenissen beoordelen en analyseren. Hierin komt zijn visie over het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog duidelijk naar voren. Hieronder enkele inzichten van Fromkin:
• De opmars naar de Eerste Wereldoorlog begon niet op 28 juni 1914 maar na de Tweede Balkanoorlog van 1913 en zijn nasleep die Berchtold en zijn ministerie van Buitenlandse Zaken ervan overtuigden dat Oostenrijk-Hongarije Servië moest vernietigen.
• De Duitse militaire leiders wensten een preventieve oorlog tegen Rusland en Frankrijk. Zij hebben dit in de laatste week van juli 1914 bewust uitgelokt.
• Servië droeg enige verantwoordelijkheid voor de moordaanslag op Frans Ferdinand, niet alle. De verantwoordelijkheid ligt vooral bij Apis.
• Wenen gebruikte de aanslag op Frans Ferdinand als een excuus om Servië aan te vallen. Wat nog ontbrak was de steun van Duitsland, die men na 28 juni snel verwierf.
• Het was de Duitse keizer Wilhelm II die besloot de blanco cheque te geven. Hierdoor was hij verantwoordelijk voor het uitbreken van de oorlog.
• De Duitse keizer Wilhelm II wilde zijn land (en Europa) niet in een oorlog storten. Hij moedigde Oostenrijk wel aan om een oorlog tegen Servië te beginnen, maar hij verwachtte niet dat de andere grootmachten ten oorlog zouden trekken.
• Het ultimatum van Oostenrijk-Hongarije aan Servië is achteraf niet buitensporig. De tijdsdruk was echter wel bezwaarlijk.
• Het bondgenootschap met Oostenrijk-Hongarije trok Duitsland niet in de oorlog. Het was het bondgenootschap met Duitsland dat Oostenrijk-Hongarije naar de oorlog dreef: de oorlog tegen Rusland en zijn bondgenoten.
• Frankrijk, Rusland en Servië hadden hun eigen situatie niet onder controle. Ze wilden de vrede bewaren, maar dat was geen haalbare optie. Ze werden aangevallen.
• Het besluit van Rusland om te mobiliseren leidde niet tot oorlog. De Duitse regering had vóór de Russische mobilisatie besloten om ten oorlog te trekken. De Russische mobilisatie was het excuus dat Duitsland nodig had om de vitale steun van haar volk te krijgen.
Fromkin stelt dat er in 1914 eigenlijk twee oorlogen uitbraken. De eerste was de oorlog tussen Oostenrijk-Hongarije en Servië en de tweede was de oorlog tussen Duitsland en Rusland. De oorlogen waren met elkaar verbonden, maar ze waren anders van karakter en ze stonden los van elkaar. Uiteindelijk zorgde Duitsland ervoor dat Oostenrijk-Hongarije afzag van zijn eigen oorlog ten gunste van die van Duitsland. Het is van groot belang om te zien dat er twee oorlogen waren. Er zat wel een duidelijk systeem in de beslissingen van de Duitse generale staf. De Duitse generale staf wilde dat Oostenrijk-Hongarije een oorlog begon (met Duitse ‘steun’), om daarna de steun van Oostenrijk-Hongarije te verwerven voor hun oorlog. Dit was de Duitse oorlog tegen Rusland.
Waar ging het om?
• Oostenrijk-Hongarije vocht om het multinationale karakter van zijn rijk te beschermen. Met anderen woorden: te voorkomen dat het uit elkaar zou vallen.
• Servië, Frankrijk en Rusland vochten omdat ze aangevallen werden.
• Duitsland begon te vechten om te behouden wat ze had. Ze wilde voorkomen dat Rusland ooit de heersende macht over Europa zou zijn.
• Groot-Brittannië vocht voor een vitaal Brits belang. Duitsland was een bedreiging voor Groot-Brittannië. Door Frankrijk als grootmacht te vernietigen, zou Duitsland het machtsevenwicht in Europa vernietigen, waardoor de algehele Britse suprematie in de wereld in gevaar kwam. Het ging over machtsevenwicht.
Wie had het kunnen voorkomen?
• Groot-Brittannië, noch Frankrijk, noch Rusland hadden de oorlog van Oostenrijk-Hongarije tegen Servië kunnen tegenhouden. Het had alleen tegengehouden kunnen worden door Duitsland.
Wie begon?
• In Duitsland: Van Moltke. Hij begon de oorlog met voorbedachten rade.
• In de oorlog tussen Oostenrijk-Hongarije en Servië:
1. Gavrilo Princip. Hij was vastberaden en volhardend genoeg om zijn opdracht door te zetten, ook al waren er veranderende omstandigheden.
2. Minister van Buitenlandse Zaken van Oostenrijk-Hongarije Berchtold. Hij was van mening dat zijn land alleen kon overleven als Servië verpletterd werd. Alleen door oorlog kon dit doel bereikt worden. Dit zou alleen kunnen als Duitsland Rusland weerhield van een tegenaanval.
• Keizer Wilhelm II, kanselier Bethmann en minister van Buitenlandse Zaken Jagow moedigden de Oostenrijkers aan om een aanval op Servië te lanceren. Zij zijn dus verantwoordelijk. Noot: de keizer koos, als de mogelijkheid er was geweest, voor een vreedzame oplossing.
De conclusie van Fromkin is duidelijk. Het internationale conflict van de zomer van 1914 bestond uit twee oorlogen. Ze werden opzettelijk begonnen. De oorlogen waren onderling met elkaar verbonden. Ze werden begonnen door bondgenoten die aan elkaar vastzaten. De beslissingen werden genomen door individuen aan de top. De bevolking wist niet van de besluiten. Het ging om macht. Zowel Duitsland als Oostenrijk-Hongarije begonnen oorlogen omdat ze zich bedreigd voelden in hun bestaan.

Analyse
David Fromkin werkt als hoogleraar geschiedenis en internationale betrekkingen aan de universiteit van Boston. Na een carrière in het leger en de advocatuur begon hij historische studies te schrijven, waaronder het veel geprezen A Peace to End All Peace (1989) dat onder andere werd genomineerd voor de Pulitzer Prize.

Vraagstelling
Fromkin begint zijn boek met een citaat uit het boek ‘De Eerste Wereldoorlog’ van John Keegan. Keegan geeft daarin aan dat de verandering van vrede naar oorlog in 1914 nog steeds op een bevredigende verklaring wacht. Dit is het doel van het boek van Fromkin. Hij noemt het thema uit zijn boek het ‘boeiendste, maar ook het grootste vraagstuk van de moderne geschiedenis’. Zijn vraagstelling is niet zozeer de vraag waarom de oorlog uitbrak, of waarom de oorlog uitbrak in de zomer van 1914. Niet: waarom oorlog? Maar: waarom deze oorlog?

Opbouw van het verhaal
Het boek is onderverdeeld in 53 hoofdstukken. Dit heeft tot gevolg dat het allerlei korte thema’s behandeld. Hoewel het een boeiende reconstructie is van de gebeurtenissen die tot de Eerste Wereldoorlog leidden, op veel punten herhaalt Fromkin zichzelf erg vaak. Dit komt de structuur van zijn betoog niet ten goede.
Het boek is verdeeld in 8 delen. Hij schetst achtereenvolgens de spanningen in Europa, de rol van bondgenootschappen, de problemen op de Balkan, de moord, het verhaal van relatie tussen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije en de julicrisis. Het achtste deel is misschien wel het interessant. Hierin stelt hij zichzelf een aantal belangrijke vragen en beantwoord deze kort.

Bronnengebruik
Eigenlijk gebruikt Fromkin geen nieuwe bronnen. Toch betrekt hij recent onderzoek in zijn verhaal. Ook trekt hij zijn eigen conclusies. Daarnaast neemt hij de oude kwesties onder de loep. Hij gaat terug naar het werk van Fritz Fischer uit 1967, wat hij bekritiseert. Fischer stelde dat Duitsland al in 1912 besloten had tot een aanvalsoorlog om de heerschappij in Europa te verkrijgen. Fromkin probeert die kennis in een nieuw licht te zetten en Fischers stelling te herzien. Niet Duitslands kracht, maar Duitslands zwakte vormde een drijfveer.

Werkwijze van de auteur
Fromkin gaat te werk als een detective die zijn bewijzen minutieus bij elkaar scharrelt. Hij ontrafelt vele complotten en samenspraken, hij legt het gekonkel van de politici bloot en toont ons de genante vergissingen en dommigheden van politieke en militaire leiders. Aan het eind brengt hij al deze gegevens bij elkaar en ontraadselt hij, zo goed en zo kwaad als het kan, alle mysteries die rondom het ontstaan van WO1 hangen.

Visie
Als de Eerste Wereldoorlog niet was uitgebroken in juli 1914, was het, volgens Fromkin, ongetwijfeld op een later tijdstip wel tot een uitbarsting gekomen. De oorlog hing immers al jaren in de lucht. De enige reden waarom de oorlog juist in 1914 uitbrak, was dat er op dat moment een duidelijke aanleiding hiervoor was. Het was geen toeval. Het waren weloverwogen beslissingen van regeringen. Toch wijkt Fromkin vaak van deze voluntaristische visie af door te herhalen dat bijvoorbeeld de strijd om de koloniën, de interne verdeeldheid, het nationalisme en de wapenwedloop ook als oorzaken kunnen worden gezien.

Leesbaarheid
De laatste zomer is een goed leesbaar boek. Toch mis ik de structuur en de duidelijkheid. Fromkin valt te vaak in herhaling. De hoofdstukken zijn vrij klein. Het boek is op een goed taalniveau geschreven en echt moeilijke woorden zijn vermeden. De fotopagina’s vormen een mooie toevoeging aan het boek.

Informatiegehalte
Het is een boek voor de Eerste Wereldoorlog kenner, niet voor iemand die even inzicht wil krijgen in het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog. Voor zo iemand is het boek te eenzijdig gericht op Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Wel een erg nuttig onderdeel vormt het laatste deel van zijn boek. In dit deel stelt Fromkin zich een aantal wezenlijke vragen welk voor een geïnteresseerde goed te begrijpen zijn. Ook komt in het laatste deel zijn visie goed naar voren.
In Fromkin’s boek gaat het over de zomer van 1914. Dit heeft tot gevolg dat de lange termijn ontwikkelingen vergeten zijn en te weinig worden vermeld. Door te focussen op de zomer van 1914, verdwijnen de dieperliggende oorzaken naar de achtergrond. In het eerste deel gaat hij hier wel kort op in. Echter te kort om er een goed beeld van te krijgen. Vooral het onderdeel geheime politiek en het sluiten van bondgenootschappen laat hij liggen.
Erg positief aan het boek is dat Fromkin de juli crisis van 1914 mooi uiteenzet en nauwkeurig de ontwikkelingen tussen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije schetst.

Betrouwbaarheid
Het boek heeft een groot notenapparaat, maar David Fromkin heeft het verzuimd om ieder citaat te voorzien van een noot. Dat vind ik jammer, want sommige belangrijke uitspraken blijven zo zonder bronvermelding staan.
Daarnaast vind ik dat Fromkin veel ingaat op de rol van Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Eigenlijk het traditionele verhaal. De (geheime) buitenlandse politiek van Engeland, Frankrijk en Rusland blijft een onderbelicht facet in het boek. Vooral over de rol van Frankrijk is weinig te lezen. Slechts een enkele keer gaat Fromkin kort op de situatie in Frankrijk in. Hij stelt steeds dat ze drukker waren met de binnenlandse actualiteiten. Ook wordt de rol van Edward Grey wel erg positief geschetst.

Onderwijs
Vooral het laatste deel zou bruikbaar kunnen zijn voor het onderwijs. Ook interessant aan het boek is dat Fromkin’s visie en eigen conclusies goed zichtbaar zijn. Dit is vooral te vinden in het laatste deel van zijn boek. Daar schrijft Fromkin vaak veronderstellend. Filosoferend over mogelijke reacties zoals ‘Als Europa had geweten dat…’. Toch is het boek te moeilijk en gaat het teveel in op details om het als geheel in te kunnen zetten voor bijvoorbeeld de bovenbouw havo/vwo. Het zou geen goed leerboek zijn. Het is te specifiek.
_________________
“Pack up your troubles in your old kit bag,
And smile, smile, smile,
While you’ve a Lucifer to light your fag,
Smile, boys, that’s the style.”
Naar boven
Bekijk gebruikers profiel Stuur privé bericht Verstuur mail MSN Messenger
Yvonne
Admin


Geregistreerd op: 2-2-2005
Berichten: 45653

BerichtGeplaatst: 14 Aug 2009 7:44    Onderwerp: Reageer met quote

Goede review.

Ik vind Fromkin stukken duidelijker en helderder te lezen dan Keegan trouwens.
Fromkin geeft je handvaten om zaken verder uit te zoeken en je in dingen te verdiepen, hij legt je geen dingen op in tegenstelling tot anderen.
Althans, dat was mijn ervaring met het boek.
Juist door z'n leesbaarheid en het vrijwel ongemerkt aanzetten tot verder onderzoek zou mij juist zeggen het wel in het onderwijs te gebruiken.
Maar goed, ik zit niet in dat vak Wink
_________________
Met hart en ziel
De enige echte

https://twitter.com/ForumWO1
Naar boven
Bekijk gebruikers profiel Stuur privé bericht Verstuur mail Bekijk de homepage
RJ



Geregistreerd op: 13-4-2006
Berichten: 881
Woonplaats: Goes

BerichtGeplaatst: 07 Jan 2010 17:10    Onderwerp: Reageer met quote

http://www.ssew.nl/boekenrecensie-europes-last-summer-who-started-great-war-1914

"Conclusie: ‘Europe’s Last Summer’ is in sommige opzichten een interessant boek waarin de auteur een poging doet om een ‘ander geluid” te laten horen dan veel van zijn Angelsaksische mede auteurs. Helaas moet gezegd worden dat hij daarin niet echt geslaagd is omdat veel van zijn beweringen niet kloppen. Een storend element is daarbij nog dat hij in veel gevallen stellingen poneert zonder zich te bekommeren om de onderbouwing daarvan en zonder voor een dekkende bewijsvoering te zorgen."

Recensie door dhr. J.H.J. Andriessen op de site van het SSEW.
_________________
“Pack up your troubles in your old kit bag,
And smile, smile, smile,
While you’ve a Lucifer to light your fag,
Smile, boys, that’s the style.”
Naar boven
Bekijk gebruikers profiel Stuur privé bericht Verstuur mail MSN Messenger
Berichten van afgelopen:   
Plaats nieuw bericht   Plaats Reactie    Forum Eerste Wereldoorlog Forum Index -> Boeken en recensies Tijden zijn in GMT + 1 uur
Pagina 1 van 1

 
Ga naar:  
Je mag geen nieuwe onderwerpen plaatsen
Je mag geen reacties plaatsen
Je mag je berichten niet bewerken
Je mag je berichten niet verwijderen
Ja mag niet stemmen in polls


Powered by phpBB © 2001, 2002 phpBB Group